1. Khái niệm tư vấn hướng nghiệp

Tư vấn hướng nghiệp (TVHN) là một hệ thống các biện pháp tác động của gia đình, nhà trường và toàn xã hội vào quá trình định hướng nghề nghiệp của cá nhân bằng cách giúp họ lựa chọn và xác định được vị trí nghề nghiệp của mình trong cuộc sống trên cơ sở kết hợp năng lực, sở trường, nguyện vọng của cá nhân với điều kiện gia đình và nhu cầu thị trường lao động, qua đó cá nhân tự quyết định chọn lấy một nghề phù hợp trong lao động nghề nghiệp sau này.

 Tư vấn hướng nghiệp ở trường trung học phổ thông Hoạt động TVHN cho học sinh (HS) trung học phổ thông(THPT) là quá trình tương tác giữ chủ thể tư vấn là giáo viên (GV) THPT hay chuyên gia TVHN với đối tượng tư vấn là HS, trong đó chủ thể tư vấn phải có kiến thức, kĩ năng nghề nghiệp để giúp HS hiểu vấn đề của bản thân và đưa ra quyết định lựa chọn cho mình một ngành nghề phù hợp với hợp với khả năng, điều kiện cá nhân, gia đình và xu hướng phát triển nghề nghiệp đó trong xã hội. TVHN ở trường phổ thông là quá trình trợ giúp và nâng cao nhận thức của HS lựa chọn chọn đúng ngành học, trường học hay một lĩnh vực nghề nghiệp để theo đuổi dưới sự trợ giúp của người tư vấn thông qua những đặc điểm tâm lí của bản thân để phát triển được sự nghiệp cá nhân vừa đóng góp chung cho định hướng phát triển của nền kinh tế - xã hội. Như vậy, hoạt động TVHN ở trường phổ thông gồm 3 loại công việc sau:

- Giúp HS nhận thức được về bản thân, đánh giá được những năng lực và khả năng của bản thân, thấy được giá trị của bản thân cũng như những khả năng thành công trong tương lai;

- Làm cho HS có hiểu biết về thế giới nghề nghiệp, về nội dung, yêu cầu của những nghề mà cá nhân mong muốn lựa chọn, đồng thời giúp cá nhân năm bắt và phân tích được những thông tin về thị trường lao động tại địa phương hoặc khu vực… để làm căn cứ lựa chọn nghề nghệp;

- Hoạt động chuẩn bị cho các em cả về tri thức, kĩ năng, thái độ để tham gia vào lĩnh vực nghề nghiệp đó.

2. Vai trò của việc định hướng nghề nghiệp

Hiện nay thực trạng thất nghiệp, thiếu việc làm đang là một vấn đề bức xúc diễn ra ở cả thành thị và nông thôn ở nước ta. Nguyên nhân một phần của thực trạng nàylà do hoạt động định hướng nghề nghiệp ở các cấp học, của nhà trường, gia đình và xã hội còn có những hạn chế.

Nghề nghiệp không chỉ đem đến cho chúng ta nguồn lực về tài chính mà còn bồi dưỡng nhân cách, áp dụng chuyên môn, trau dồi kinh nghiệm, thỏa mãn niềm khát khao và tạo nên sự hài lòng về chất lượng cuộc sống.

Định hướng nghề nghiệp đúng ngay từ ban đầu sẽ giúp các em có nhiều lựa chọn hơn trong việc xác định nghề nghiệp tương lai của mình. Từ đó, thiết lập lộ trình học tập và phát triển đúng đắn. Qua việc xác địnhđược phương hướng phát triển từ sớm, học sinh sẽ phát huy tối đa năng lực, sở trường của mình, từ đó có thêm nhiều lợi thế so với bạn bè đồng trang lứa khi tìm kiếm cơ hội việc làm sau này.

Nhờ quá trình hướng nghiệp, học sinh THPT sẽ tìm được ngành nghề mình yêu thích và muốn gắn bó lâu dài trong tương lai. Khi được học tập và làm việc đúng sở trường của mình, học sinh sẽ có xu hướng chủ động nghiên cứu và học hỏi để có thêm nhiều kinh nghiệm hơn. Nhờ đó, sẽ khẳng định được năng lực bản thân và có nhiều cơ hội phát triển nghề nghiệp trong tương lai.

Chính vì vậy, mỗi cá nhân cần suy xét thật cẩn thận theo nhiều khía cạnh trước khi đi đến quyết định chọn nghề. Một quyết định chọn nghề sai lầm có thể ảnh hưởng rất lớn đến đời sống cá nhân. Nó gây nên hàng loạt cảm xúc tiêu cực như cảm giác chán nản, thất bại, bất lực, kiệt sức… Từ đó khiến bạn đánh mất niềm tin và cảm nhận cuộc sống trống rỗng, bế tắc.

Thấu suốt ý nghĩa nghề nghiệp là gì, mỗi cá nhân sẽ nhận thức được vai trò lớn lao của việc định hướng nghề nghiệp. Có thể hiểu định hướng nghề nghiệp là việc mỗi cá nhân vạch ra các tùy chọn nghề nghiệp trong tương lai dựa trên khả năng, sở thích, tính cách, mức thu nhập trung bình, tỷ lệ cơ hội việc làm, điều kiện kinh tế gia đình…

Có định hướng nghề nghiệp đúng đắn sẽ giúp mỗi cá nhân khoanh vùng phạm vi nghề nghiệp, từ đó đưa ra những lựa chọn phù hợp với bản thân. Đây là bước đầu tiên, cũng là bước quan trọng nhất trên hành trình tìm kiếm, theo đuổi và chinh phục ước mơ, sự thành công. Bên cạnh đó, việc định hướng nghề nghiệp đúng đắn còn giúp các bạn trẻ hạn chế các rủi ro trong tương lai như bỏ nghề, làm trái nghề, làm nhiều nghề khác nhau hay thậm chí thất nghiệp.

Tóm lại, định hướng nghề nghiệp được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định đến thành công trong tương lai. Khi có định hướng đúng đắn, mỗi cá nhân sẽ phát huy khả năng của mình, tiếp cận được công việc phù hợp. Để từ đó họ dần dần có được địa vị trong xã hội cũng như sự công nhận của mọi người.

3. Thực trạng của vấn đề tư vấn hướng nghiệp

Ngày nay, hoạt động hướng nghiệp được xác định là một hoạt động giáo dục quan trọng ở các trường phổ thông và trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên. Với chương trình giáo dục mới 2018 phân luồng học sinh ngay từ đầu cấp 3 đã cơ bản phần nào góp phần vào việc định hướng nghề nghiệp cho các em sau này. Trong hoạt động giáo dục, các nhà trường đã tổ chức các hoạt động liên quan đến công tác hướng nghiệp cho học sinh như: Môn giáo dục hướng nghiệp được đưa vào giảng dạy, tham gia học nghề tại trung tâm dạy nghề, tham gia các buổi tư vấn nghề nghiệp của các trường đại học cao đẳng, tham gia các hoạt động trải nghiệm về hoạt động lựa chọn nghề nghiệp. Thông qua các phương tiện thông tin đại chúng để tìm hiểu về ngành nghề mình sẽ lựa chọn, sự tư vấn của anh chị đi trước, thầy cô bạn bè…

Tuy nhiên, theo thống kê những năm gần đây: 70% sinh viên đã tốt nghiệp chưa có định hướng nghề nghiệp cụ thể. Hơn 60% cử nhân, kỹ sư từ các trường đại học chấp nhận làm trái ngành hoặc việc làm thấp hơn trình độ đào. Điều này chứng tỏ công tác định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT tuy đã có sự cải thiện nhưng vẫn chưa thật sự phát huy hết hiệu quả của mình. Nguyên nhân cụ thể sau:

Lúng túng, khó khăn và chưa hiểu rõ về nghề nghiệp

Nhiều em học sinh THPT vẫn còn mơ hồ về tương lai cũng như không có định hướng cụ thể cho những ngành nghề mình muốn gắn bó. Các em vẫn chưa biết được mình thật sự phù hợp với cũng như không hiểu rõ về các ngành nghề cụ thể. Điều này đã cản trở các em học sinh rất nhiều trong việc quyết định nghề nghiệp tương lai và khó đạt được thành công hơn bình thường.

Thích làm “thầy” hơn làm “thợ”

Đôi khi, các em học sinh bị thiếu đi sự tìm tòi, khám phá nên dễ dẫn đến không thể tìm kiếm được những con đường phát triển đúng đắn. Nếu học sinh không chịu chủ động học hỏi, trau dồi những kỹ năng cũng như kinh nghiệm thì sẽ không phát triển được dù ở bất kỳ ngành nghề nào.

Chưa có chính kiến, còn chịu tác động của nhiều phía

Trong quá trình định hướng nghề nghiệp tương lai, sự góp ý của gia đình và bạn bè xung quanh là rất cần thiết, tuy nhiên HS cần biết cân nhắc và chọn lọc những thứ thật sự phù hợp với mình. Các em không nên để quyết định của những người xung quanh hoàn toàn chi phối cuộc đời mình bởi chỉ có chính em mới biết được mình thật sự phù hợp với ngành nghề, lĩnh vực nào.

Vì thiếu chính kiến cũng như sự quyết đoán khi định hướng tương lai, nhiều em HS đã có những quyết định sai lầm, phí hoài năng lực của mình ở một ngành nghề không phù hợp. Do đó, HS cần tỉnh táo và sáng suốt để tìm kiếm con đường phát triển đúng đắn nhất cho bản thân mình.

4. Giải pháp nâng cao chất lượng tư vấn hướng nghiệp

Khi giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT, người tư vấn cần giúp HS xác định các yếu tố sau:Sở thích, đam mê; Tính cách; Năng lực; Nhu cầu thị trường.

Bước 1: Thầy cô, gia đình định hướng giúp học sinh hiểu bản thân mình

Trong hành trình khám phá và định hướng bản thân của con trẻ, không thể thiếu đi sự đồng hành và giúp đỡ của gia đình và nhà trường. Bởi gia đình và thầy cô là những người gần gũi và quan sát con tốt nhất, từ đó đưa ra định hướng con phù hợp với công việc, ngành nghề nào.

Tuy nhiên, mọi sự góp ý của gia đình và trường học chỉ nên mang tính xây dựng nhằm giúp các em dễ dàng hơn trong việc định hướng tương lai. Không nên ép buộc hay tự quyết định tương lai cho các em vì có thể dẫn đến những kết quả sai lầm, khiến các em không thật sự sống đúng với chính mình.

Bước 2: Xác định thế mạnh và sở thích của bản thân

Việc định hướng tương lai có mối liên hệ chặt chẽ với sở trường và đam mê của mỗi em HS. Nhờ được theo đuổi công việc đúng với ước mơ, sở thích của mình, HS sẽ có động lực để phấn đấu và chứng minh bản thân, đạt nhiều thành tựu trong tương lai.

Bước 3: Xác định bản thân có phù hợp ngành nghề không

Ngoài yếu tố sở thích, các em học sinh THPT cần xem xét bản thân có thật sự phù hợp với ngành không qua những yếu tố như: điều kiện kinh tế, ngoại hình, sức khỏe,… Điều này rất quan trọng nhằm giúp các em không đi sai đường, có thể chọn được ngành nghề phù hợp mà không cần phải tốn quá nhiều thời gian hay công sức.

Bước 4: Tìm hiểu về ngành, nghề mình sẽ chọn

Hiện nay, các thông tin về ngành nghề được chia sẻ rộng rãi trên mọi nền tảng mạng xã hội, các bạn học sinh nên tìm hiểu và nghiên cứu dễ dàng ngay khi vừa mới học cấp 3. Các bạn cần xác định được những ưu nhược điểm và nhu cầu tìm kiếm nhân tài của ngành nghề đó trong vài năm nữa. Bạn cần chắc chắn rằng ngành nghề mình lựa chọn vẫn có thể tiếp tục phát triển trong tương lai và giúp bạn có một cuộc sống như mong muốn.

Để hiểu hơn về nghề, bạn có thể tích cực tham gia các khóa hướng nghiệp hoặc thông qua sự tư vấn của thầy cô, gia đình, bạn bè,… Qua đó, chọn lọc thông tin và lựa chọn những ngành nghề thật sự phù hợp với định hướng và thế mạnh của mình.

Bước 5: Xây dựng hồ sơ học tập nổi bật, đáp ứng yêu cầu của trường/ngành nghề ứng tuyển

Nếu HS muốn có cơ hội phát triển mạnh mẽ sau THPT, bạn cần có ý thức xây dựng hồ sơ học tập nổi bật và đáp ứng được các tiêu chí mà công việc tương lai yêu cầu. Để làm được điều này, bạn phải thật sự nỗ lực và thiết lập kế hoạch học tập rõ ràng. Có một hồ sơ học tập nổi bật sẽ giúp các bạn có thêm nhiều cơ hội để bước chân vào trường đại học cũng như ngành nghề mình mong muốn.

Bước 6: Tự trải nghiệm hoặc làm 1 số việc liên quan đến ngành nghề mình chọn

Để hiểu rõ hơn về ngành nghề mình đã chọn, việc tự trải nghiệm và cọ xát thực tế là không thể thiếu. Qua quá trình này, các em HS sẽ có được những trải nghiệm quý giá và có cái nhìn đúng đắn hơn về công việc tương lai.

Bước 7: Chuẩn bị sẵn phương án 2

Dù đã chuẩn bị kỹ càng nhưng bạn cần hiểu rõ rằng bất kỳ sự lựa chọn nào cũng mang yếu tố rủi ro. Do đó, bạn cần chuẩn bị sẵn cho mình phương án dự phòng ngay từ lúc bắt đầu học THPT. Điều này sẽ giúp bạn yên tâm hơn trong việc theo đuổi nghề nghiệp yêu thích, đảm bảo tương lai bản thân sẽ phát triển đúng hướng.

Để giúp các em học sinh THPT chọn được những ngành nghề tương lai đúng đắn ngay từ ban đầu, người định hướng cần nắm rõ một số lưu ý sau:

Thứ nhất,Cần có thông tin ngành nghề chính xác. Trước khi định hướng cho học sinh, cần phải có đủ nhận thức và hiểu biết về ngành nghề đó. Từ đó, bạn sẽ phân tích được những thế mạnh cũng như nhược điểm của nghề, giúp HS nhìn nhận chính xác nhất về ngành nghề mong muốn.

Thứ hai, Định hướng nghề chuẩn xác nhất. Bạn cần có kinh nghiệm cũng như kỹ năng tư vấn để đảm bảo học sinh THPT chọn được những công việc tương lai phù hợp với năng lực và đam mê của mình. Người định hướng cần phải quan sát và đánh giá thế mạnh của từng bạn HS, từ đó đưa ra những đóng góp giá trị, giúp HS được làm những công việc thật sự phù hợp.

Thứ ba, tư vấn nghề đúng đắn và linh hoạtQuá trình hướng nghiệp cho HS THPT cần có sự chính xác lẫn linh hoạt. Cần phải kết hợp giữa xu hướng phát triển nghề nghiệp với thế mạnh, đam mê của HS để chọn được những công việc như mong muốn. Định hướng đúng cách sẽ giúp các em có nhiều lợi thế hơn trong việc phát triển bản thân so với bạn bè cùng lứa tuổi.

Hướng nghiệp cho học sinh THPT không chỉ đơn thuần là giúp các em xác định những ngành nghề phù hợp, nó là một hành trình dài với nhiều giai đoạn khác nhau để giúp các em khám phá được bản ngã và tìm kiếm tương lai tươi sáng nhất cho mình. Định hướng nghề nghiệp ngay từ lúc còn ngồi trên ghế nhà trường sẽ giúp các em có nhiều thời gian và cơ hội để phát triển năng lực và nỗ lực cho mục tiêu nghề nghiệp tương lai.