MỞ ĐẦU
Đạo đức là thước đo thang giá trị của con người ở mọi thời đại, giáo dục đạo đức là một nhiệm vụ quan trọng của mọi chế độ xã hội. Trong cấu trúc nhân cách của người Việt Nam, tài và đức là hai mặt luôn song hành cùng nhau, bổ trợ cho nhau. Bác Hồ đã từng nói: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”. Vì vậy bên cạnh đào tạo những con người có tri thức, có kỹ năng thì nhiệm vụ giáo dục đạo đức luôn được các cấp, các ngành quan tâm, trong đó không thể không kể đến giáo dục gia đình. Có thể nói gia đình luôn là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách của con người trong suốt cuộc đời. Gia đình là tế bào quan trọng để xây dựng xã hội bởi gia đình là xuất phát điểm cho việc thực thi các chuẩn mực hành vi đạo đức, thực hiện bổn phận, trách nhiệm của mình đối với những người xung quanh. Một người có thể tự giác thực hiện và tuân thủ các chuẩn mực đạo đức đối với xã hội hay không phải bắt nguồn từ gia đình.
NỘI DUNG
Giáo dục gia đình đối với trẻ em
“Gia đình là một cộng đồng người, một tế bào xã hội mà các thành viên liên kết với nhau bằng mối quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, bằng các sinh hoạt chung và có trách nhiệm với nhau theo đạo lý và pháp luật”[5]. Giáo dục trong gia đình từ lâu được xem là một mặt quan trọng góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người. Truyền thống văn hóa, đạo đức của gia đình có ảnh hưởng sâu sắc và trực tiếp đến con cái. Có thể nói rằng gia đình là cái nôi văn hóa đầu tiên hình thành nhân cách cho trẻ em. Trong mỗi gia đình vai trò của các thành viên có vị trí quan trọng. Theo truyền thống Việt Nam, đàn ông thường là chủ của gia đình. Người cha là trụ cột, là biểu hiện của nhân cách văn hóa cao đẹp nhất để con cái học tập và noi theo. Còn người mẹ là chỗ dựa, là hạt nhân tâm lý chủ đạo, là suối nguồn yêu thương của các con, là ngọn lửa ấm áp sưởi ấm tình thân gia đình. Trong gia đình, còn có mối quan hệ giữa ông bà và các cháu, anh chị và các em. Mối quan hệ này càng bền chặt thì càng làm phong phú thêm đời sống tinh thần của các cá nhân trong gia đình.
Gia đình là tế bào của xã hội, là điểm tựa của mỗi thành viên gắn kết yêu thương
Lối sống, tình cảm của cha mẹ và những người trong gia đình ảnh hưởng rất lớn đến trẻ em, kể cả khi trẻ đang nằm trong bụng mẹ. Nhiều nghiên cứu cho thấy thai nhi sẽ cảm nhận được tình yêu thương hay những kích thích từ bên ngoài môi trường tác động thông qua người mẹ. Trẻ được dạy từ trong bụng mẹ (thai giáo) đúng cách sẽ gắn kết tình yêu thương với bố mẹ từ sớm, dễ thích nghi với môi trường bên ngoài, kích thích ngôn ngữ phát triển và tăng khả năng sáng tạo. Không những thế, chỉ số IQ, EQ của trẻ cũng phát triển cao hơn. Đến khi chào đời, ngay từ những tháng ngày đầu tiên, trẻ đã được chăm sóc, nuôi dạy bằng tình cảm yêu thương, bao bọc của gia đình, trong đó cha mẹ là người thầy đầu tiên có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển nhân cách trẻ. Khi trẻ được sống trong một không khí ấm áp, hòa thuận, tràn đầy tình yêu thương; được sống trong gia đình nề nếp, gia giáo, thì những giá trị đạo đức từ khuôn mẫu của gia đình sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ, là hình mẫu để trẻ học tập, noi theo. Đồng thời những giá trị đạo đức xã hội cũng được ông bà, cha mẹ bảo ban, dạy dỗ. Điều này sẽ tác động trực tiếp, thường xuyên, lâu dài và mạnh mẽ đến các em, giúp các em ý thức được mỗi lời nói cũng như những hành vi cử chỉ của mình theo những chuẩn mực đạo đức xã hội. Cũng chính các em hiểu được lý do tại sao cần phải thực hiện những hành vi mang tính đạo đức, do vậy các em dễ dàng tiếp nhận và thực hiện một cách tự nguyện. ­Còn nếu gia đình không hòa thuận, ông bà, cha mẹ không sống đúng với vai trò của mình, hay cha mẹ quá nuông chiều, ít quan tâm đến con cái, “thả nổi” con, coi việc giáo dục con cái là việc của nhà trường, không biết con cái cần gì, nghĩ gì, muốn gì, ai cũng sống ích kỷ… thì sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống đạo đức của trẻ. Các em trở nên không vâng lời, hay nói dối cha mẹ, thiếu ý thức tôn trọng thầy cô, coi thường kỷ luật của nhà trường. Rất nhiều trường hợp do cha mẹ bận rộn với việc làm ăn kinh tế, ít quan tâm chăm lo giáo dục con cái, dùng vật chất để bù đắp những giá trị tinh thần cho con, thường được cha mẹ đáp ứng mọi nhu cầu, thì khi lớn lên các em sẽ luôn đề cao giá trị vật chất, lối sống ưa hưởng thụ, làm các em xa rời giá trị đạo đức, chuẩn mực của gia đình và dễ dàng sa ngã vào vòng xoáy tội lỗi.

 Thực trạng và một số biện pháp giáo dục đạo đức cho trẻ

Hiện nay, dưới sự tác động mạnh mẽ của hội nhập quốc tế, sự bùng nổ cuộc cách mạng công nghệ 4.0 cùng với nền kinh tế thị trường,… bên cạnh những tác động tích cực thì những yếu tố này cũng ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống văn hóa gia đình, tình trạng ly hôn, tình trạng mắc tệ nạn xã hội của thanh thiếu niên ngày càng gia tăng; gia đình và các chuẩn mực đạo đức truyền thống không được coi trọng, một số trật tự phép tắc trong gia đình bị đảo lộn, các thành viên thiếu tình thương, trách nhiệm và sự quan tâm lẫn nhau.
 Con yêu mẹ
Việc dành thời gian quá nhiều cho việc sử dụng các sản phẩm công nghệ thông tin đã làm cho các thành viên trong gia đình không có thời gian quan tâm đến nhau. Theo nghiên cứu của các nhà xã hội học, sau bữa ăn tối, nhiều thành viên trong gia đình dán mặt vào các phương tiện thông tin hiện đại và sử dụng mạng xã hội hoặc chơi game. Họ ngồi cạnh nhau nhưng không nói chuyện với nhau mà đắm mình vào trong thế giới ảo. Mạng xã hội làm cho những người ở xa xích lại gần nhau còn những người ở gần thì đang dần xa nhau nên sự trao đổi, sự gắn kết của các thành viên trong gia đình ngày càng lỏng lẻo. Nhiều bậc cha mẹ trẻ không dành nhiều thời gian quan tâm, tâm sự, dạy bảo con cái... Ngoài ra, một thực tế cần báo động hiện nay là tình trạng trẻ mắc hội chứng tự kỷ ngày một tăng, ngoài yếu tố sinh học thì nguyên nhân cơ bản là do bố mẹ mải bận công việc, mải sử dụng các công nghệ hiện đại mà ít nói chuyện, quan tâm đến con hoặc cho con xem quá nhiều các chương trình và sử dụng thường xuyên công nghệ hiện đại. Bên cạnh đó, mối quan hệ của gia đình trở nên lỏng lẻo, thiếu sự quan tâm lẫn nhau, con cái cũng ít tâm sự với bố mẹ và anh chị em trong gia đình, lười làm việc nhà để giúp đỡ bố mẹ mà chúng cũng đắm chìm vào Internet để tham gia mạng xã hội, chơi game, xem phim ảnh ... Điều này làm cho tình cảm gia đình không gắn kết, trẻ em xao nhãng việc học hành thậm chí là phạm pháp ...

Lướt một vòng quanh mạng xã hội hay trên các phương tiện thông tin truyền thông, chúng ta bắt gặp vô vàn các vụ án mạng hay các vụ đánh nhau xuất phát chỉ  từ những mâu thuẫn nhỏ nhặt trong gia đình hay trong bạn bè. Những cuộc thanh trừng ấy để lại những hậu quả đau lòng không chỉ trong gia đình, dòng tộc mà còn làm băng hoại những giá trị đạo đức tốt đẹp trong truyền thống đạo lý của dân tộc, trong xã hội. Đơn cử như vụ án anh trai truy sát cả nhà em gái ở Thái Nguyên; Nghịch tử giết mẹ, bà và dì ruột ở Bình Tân (thành phố Hồ Chí Minh); Anh cả chém cả nhà em trai ở Đan Phượng (Hà Nội), hay gần đây nhất là bà nội giết cháu gái 11 tuổi ở Yên Thành (Nghệ An),… Những vụ nữ sinh đánh nhau ở Hưng yên, Nghệ An, Quảng Bình hay ở thành phố Hồ Chí Minh và nhiều nơi khác kể cả Quảng Trị là một nỗi đau nhức nhối.

Trước thực trạng đáng báo động về tình trạng xuống cấp về đạo đức, lối sống, tội phạm và bạo lực trong một bộ phận học sinh, thì giáo dục đạo đức cho học sinh là một vấn đề hết sức cần thiết và cấp bách. Để đảm bảo cho việc giáo dục cho học sinh đạt hiệu quả, thì việc kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội là cần thiết. Tuy nhiên, gia đình sẽ đóng vai trò quan trọng và quyết định đến việc hình thành đạo đức, lối sống cho các em.
Sau đây là một số gợi ý cho ba mẹ trong việc hình thành đạo đức, lối sống cho con:

Thứ nhất,  Gia đình là nơi hình thành nên nền tảng đạo đức căn bản cho con cái, vì vậy cha mẹ cần chuẩn bị tâm thế thật kỹ trước khi em bé được hình thành. Cần coi trọng vấn đề thai giáo (giáo dục con từ khi còn nằm trong bụng mẹ). Bởi lẽ việc tác động tới thai nhi thông qua 5 giác quan: mắt – mũi – tai – miệng – xúc cảm tương ứng với từng giai đoạn phát triển của thai kì sẽ giúp cho trẻ phát triển toàn diện về thể chất và trí tuệ, tạo nên sợi dây kết nối vô hình giữa mẹ và trẻ. Trẻ sớm cảm nhận được giọng nói, sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ, từ đó, vun đắp tình cảm mẹ con và những người ruột thịt và là khởi đầu của sự phát triển tình cảm và cảm xúc lành mạnh cho mỗi con người về sau. Sự gắn kết ấy giúp sản sinh ra các hormones hạnh phúc, loại bỏ những cảm xúc tiêu cực đi qua nhau thai và truyền sang người trẻ gây ảnh hưởng xấu tới con. Vì vậy cần tổ chức những khóa học tiền hôn nhân cho những người sắp kết hôn, sắp được làm cha, làm mẹ học tập để họ biết được tầm quan trọng của việc thai giáo từ đó áp dụng nhằm hun đúc nền tảng đạo đức, nhân cách cho con ngay từ khi còn nằm trong bụng mẹ, điều mà các nước tiên tiến trên thế giới đã áp dụng rộng rãi hơn 30 năm trước đây.

Thứ hai, Cha mẹ cần coi trọng việc xây dựng nền nếp, truyền thống đạo đức của gia đình. Luôn quan tâm đến giáo dục đạo đức và văn hóa gia đình cho trẻ em. Môi trường giáo dục gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến lối sống của trẻ em. Một gia đình có nền nếp gia phong, cha mẹ yêu thương, quan tâm, lắng nghe và tôn trọng con cái, các thành viên trong gia đình yêu thương đùm bọc lẫn nhau … sẽ giúp các em có được nền tảng đạo đức vững chắc. Thường xuyên giáo dục cho con trẻ những điều hay lẽ phải của chuẩn mực đạo đức và nền văn hóa truyền thống của dân tộc, lối sống lành mạnh để hình thành, bồi dưỡng cho các thành viên trong gia đình về các phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam. Đó là tình yêu thương, lòng kính trọng dành cho ông bà, cha mẹ và các thành viên họ hàng ruột thịt. Từ đó giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, dân tộc, trân trọng phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, biết yêu thương mọi người.

Cha mẹ và những người thân trong gia đình phải là tấm gương để trẻ học tập, bắt chước. Phải có sự thống nhất và nhất quán của cha mẹ, những người lớn tuổi trong việc giáo dục trẻ em. Phải có phương pháp giáo dục đúng đắn với trẻ. Yêu thương, chiều chuộng trẻ là cần thiết, nhưng phải hợp lí. Nuông chiều quá mức sẽ tạo ra ở trẻ thói nhõng nhẻo, bướng bỉnh, ích kỉ; giáo dục bằng tình cảm (âu yếm, vỗ về, động viên, khích lệ…) sẽ có hiệu quả hơn doạ nạt, quát mắng hay roi vọt.

Cha mẹ cần phải xây dựng một chế độ sinh hoạt hợp lí và thực hiện một cách thường xuyên, nghiêm túc nhằm tạo lập những thói quen cần thiết cho trẻ. Bên cạnh đó cũng nên chú ý để hình thành nên phong cách sinh hoạt trong gia đình, biểu hiện cụ thể như nề nếp, vệ sinh, gọn gàng, ăn nói hòa nhã, văn minh, lịch sự… sẽ tạo dựng cho các em  môi trường tốt để ươm mầm nhân cách tốt của mình.

Thứ ba, Cha mẹ nên tạo dựng mối quan hệ gần gũi, thân tình với con cái. Cha mẹ nên là một người bạn, một nhà tham vấn cho con. Ở tuổi các em, giao lưu bạn bè là hoạt động chủ đạo. Các em dễ tiếp nhận ý kiến từ bạn bè hơn là cha mẹ. Do vậy, để việc giáo dục đạt hiệu quả, cha mẹ cần trở nên như một người bạn của con, để con tin tưởng chia sẻ và bày tỏ mọi vấn đề trong cuộc sống. Cha mẹ phải luôn luôn sẵn sàng lắng nghe ý kiến của con cái. Lắng nghe sẽ giúp con có thói quen bộc bạch mọi chuyện, qua đó cha mẹ sẽ hiểu về con cái hơn. Cha mẹ cũng nên biết những mối quan hệ bạn bè của con, không phải để kiểm soát mà để định hướng, giúp con biết “chọn bạn mà chơi”. Bạn bè có tầm ảnh hưởng rất lớn đến các em trong giai đoạn này, nên cha mẹ cũng có thể giáo dục con cái thông qua nhóm bạn.

Cha mẹ cần nắm được đặc điểm phát triển tâm lí, sinh lí của lứa tuổi và đặc điểm cá nhân cuả từng trẻ để đặt ra những yêu cầu, nhiệm vụ vừa sức với từng trẻ. Sẽ là không hiệu quả khi cha mẹ đặt ra những yêu cầu, nhiệm vụ vượt quá khả năng của trẻ ( tập đi quá sớm - trẻ dễ bị vòng kiềng, cho trẻ ăn quá nhiều chất dinh dưỡng - dễ mắc bệnh béo phì, học ngoại ngữ khi tiếng mẹ đẻ chưa sõi - sẽ không đi đến đâu…). Song bỏ lỡ cơ hội (khi sự phát triển của trẻ đã đạt đến sự chín muồi) hoặc đặt ra những yêu cầu, nhiệm vụ quá dễ cũng mang lại hiệu quả giáo dục thấp. Đặc biệt đối với trẻ tuổi vị thành niên có nhiều thay đổi trong đời sống tâm sinh lý, do vậy, cha mẹ cần nắm bắt và hiểu được những thay đổi này nơi con cái. Cha mẹ cần hiểu được những nguyên nhân, biểu hiện khủng hoảng ở lứa tuổi này. Sự thiếu quan tâm, không hiểu về sự phát triển của con cái sẽ là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự sai lệch trong việc tiếp cận và giáo dục con cái.

Thứ tư, Để con cái phát triển một cách toàn diện, cha mẹ nên tạo điều kiện giúp con cái học tập những kỹ năng trong cuộc sống. Những khóa học kỹ năng sống sẽ giúp trẻ tự tin hơn với bản thân, giúp con cái tập lối sống có trách nhiệm với bản thân và cộng đồng, phòng ngừa những hành vi có hại cho bản thân và biết cách xử lý để đối phó với những thách thức trong cuộc sống. Ngoài ra cha mẹ nên tạo cơ hội cho con được trải nghiệm, giao cho con những việc làm vừa sức, tạo những công việc cho con cùng tham gia. Qua đây, giáo dục con ý thức về lao động, về tinh thần trách nhiệm trong công việc, về bổn phận và trách nhiệm của con cái đối với mọi người trong gia đình và trong xã hội.

Thứ năm, Gia đình nên kết hợp mật thiết với nhà trường và xã hội trong công tác giáo dục đạo đức cho con. Vì gia đình là nơi hình thành nền tảng đạo đức cơ bản, còn nhà trường là nơi hình thành đạo đức cơ bản của người công dân có tri thức. Ngày nay, nhiều bậc cha mẹ vì lo làm ăn nên thiếu quan tâm đến con cái, coi việc giáo dục, dạy dỗ là của thầy cô, là của trường học … Tuy nhiên, một mình nỗ lực của giáo viên chắc chắn sẽ không làm được gì trong vấn đề này. Gia đình cần nhận biết rằng: giáo dục đạo đức cho con cần bắt đầu từ chính gia đình và phải từ gia đình, rồi mới đến nhà trường và cộng đồng. Do vậy, cha mẹ nên kết hợp mật thiết với nhà trường, đặc biệt là với thầy/cô chủ nhiệm để nắm bắt tình hình của con, đồng thời cũng có những phản hồi kịp thời để công tác kết hợp giáo dục thực sự đạt hiệu quả.

KẾT LUẬN

Không thể có sự hình thành và phát triển nhân cách đầy đủ và vững bền nếu không có một môi trường giáo dục gia đình thuận lợi. Bởi vì gia đình là thể chế đầu tiên quan trọng nhất, là môi trường văn hóa đầu tiên in dấu lên nhân cách đang hình thành và phát triển từ thuở ấu thơ. Gia đình là nơi nuôi dưỡng đạo đức và gieo mầm tài năng cho các em, chính gia đình sẽ giáo dục cho các em nền tảng đạo đức vững vàng và cần thiết để các em có thể đứng vững và trưởng thành, trở thành một người con ngoan hiền, giúp ích cho bản thân, gia đình và xã hội. Chính vì vậy, xây dựng và vun đắp cho hạnh phúc gia đình bền vững là trách nhiệm của mỗi một người dân đối với gia đình cũng như đối với xã hội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ngô Công Hoàn(2006), Giá trị đạo đức và giáo dục giá trị đạo đức cho trẻ em lứa tuổi mầm non”, NXB Đại học Sư phạm

2. Đặng Cảnh Khanh, Lê Thị Quý (2009), Gia đình học, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội.

3. Trần Thị Tâm (2014), “Suy ngẫm về đạo hiếu xưa và nay”, Tạp chí Dân tộc.

4. Trần Thị Tâm (2015), “Ảnh hưởng của đức hiếu trong Nho giáo đối với việc xây dựng đạo đức gia đình ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Dân tộc.

5. Vũ Hồng Tiến (Chủ biên) (2007), Giáo trình Giáo dục gia đình, NXB Giáo dục.