1. Mở đầu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (CTGDPT 2018) về hướng nghiệp đã xác định: “Giáo dục hướng nghiệp bao gồm toàn bộ các hoạt động của nhà trường phối hợp với gia đình và xã hội nhằm trang bị kiến thức, hình thành năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh, từ đó giúp học sinh (HS) lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, tính cách, sở thích, quan niệm về giá trị của bản thân, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của gia đình và phù hợp với nhu cầu của xã hội”.

Hiện tại, giáo dục hướng nghiệp (GDHN) cấp THPT được đưa vào chương trình “Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp” với một số nội dung như: Hoạt động khám phá bản thân; Hoạt động tìm hiểu nghề nghiệp; Hoạt động rèn luyện phẩm chất, năng lực phù hợp với định hướng nghề nghiệp; Hoạt động lựa chọn hướng nghề nghiệp và lập kế hoạch học tập theo định hướng nghề nghiệp (Chương trình hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp trong CTGDPT 2018). Qua khảo sát thực tế vào tháng 02 năm 2024 tại các trường THPT, trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên (TTGDNN-GDTX) trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, chúng tôi nhận thấy: Các trường THPT, TTGDNN-GDTX hiện nay đang triển khai hoạt động giáo dục hướng nghiệp (GDHN) theo CTGDPT 2018, tuy nhiên đại đa số giáo viên (GV) thực hiện hoạt động giáo dục này là kiêm nhiệm, chưa được tập huấn, bồi dưỡng một cách bài bản, chuyên sâu về nội dung, phương pháp, quy trình tư vấn hướng nghiệp (TVHN) cho HS, chưa kể đến nhiều nội dung của chương trình HN đã thay đổi so với trước đây. Hội thảo “Tư vấn giáo dục hướng nghiệp ở trường THPT, trung tâm GDNN-GDTX-Thực trạng và giải pháp” vào tháng 4 năm 2024 tại Quảng Trị đã đề xuất giải pháp bồi dưỡng, tập huấn cho cán bộ, giáo viên (CBGV) làm công tác TVHN ở các nhà trường; đồng thời tăng cường các hoạt động GDHN trong nhà trường theo yêu cầu của CTGDPT 2018 đối với “Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp” nhằm hỗ trợ các trường, GV làm công tác TVHN cho HS. Từ thực tế đó, chúng tôi nhận thấy sự cần thiết phải xây dựng và bồi dưỡng về nội dung, phương pháp TVHN cho HS, qua đó hỗ trợ nhà trường và GV đáp ứng tốt yêu cầu GDHN của CTGDPT 2018.

2. Nội dung, phương pháp TVHN cho HS THPT

2.1. Nội dung TVHN cho HS THPT

+ Giúp các em xác định năng lực hướng nghiệp của bản thân

Theo lý thuyết HN và yêu cầu cần đạt của CTGDPT 2018, năng lực HN của HS gồm có:

- Nhận thức bản thân: “Xây dựng được kiến thức về bản thân trong bốn lĩnh vực: sở thích, khả năng, cá tính và giá trị sống (hay là giá trị nghề nghiệp) và dùng kiến thức này cho việc HN trong cuộc sống”. GV có thể giúp các em tìm hiểu bản thân qua việc thực hiện các bảng trắc nghiệm tính cách của Holland, hay trắc nghiệm MBTI, trắc nghiệm VAK có trên app tư vấn hoặc mạng xã hội; GV có thể sử dụng bảng hỏi và tư vấn tường thuật cho HS để trao đổi, tư vấn cho HS; đồng thời hướng dẫn và động viên HS tham gia các hoạt động trong và ngoài giờ lên lớp, hoạt động trải nghiệm, các hoạt động tập thể, hoạt động xã hội. Từ đó bộc lộ năng lực của bản thân, hiểu rõ bản thân.

- Nhận thức nghề nghiệp: Nhà trường, GV cung cấp thông tin và hướng dẫn các em tìm hiểu thông tin qua app tư vấn, mạng xã hội để các em nắm được kiến thức về các ngành học, các trường đại học, cao đẳng, trường dạy nghề ở trong và ngoài nước và dùng kiến thức này cho quyết định chọn ngành học và trường theo học sau khi hoàn thành lớp 12. HS cũng cần tìm hiểu xu hướng nghề nghiệp trong tương lai để có sự cân nhắc, lựa chọn phù hợp.

- Tìm hiểu thị trường tuyển dụng, lao động: Giúp HS tìm hiểu nhu cầu tuyển dụng, xu hướng ngành nghề tuyển dụng và dùng kiến thức này cho quyết định chọn nghề và nơi làm việc (công ty, cơ quan, nhà máy, ...) trong tương lai.

- Xây dựng kế hoạch nghề nghiệp, rèn luyện bản thân và thực hiện: Sau khi HS có nhận thức về bản thân, tìm hiểu về nghề nghiệp và thị trường lao động, HS có sự lựa chọn nghề nghiệp để học và làm trong tương lai. Khi đó, GV giúp HS lập kế hoạch nghề nghiệp thông qua việc: Xác định mục tiêu nghề nghiệp; xây dựng kế hoạch học tập các môn văn hóa để đủ điều kiện vào các trường đào tạo nghề mình mong muốn; kế hoạch tham gia hoạt động ngoại khóa và tham gia phục vụ cộng đồng để tạo thêm cơ hội nghề nghiệp; kế hoạch rèn luyện những phẩm chất, kĩ năng cần thiết phục vụ cho hoạt động nghề nghiệp sau này. HS lập kế hoạch và từng bước thực hiện những bước trong kế hoạch nghề nghiệp. Lập sổ theo dõi tiến độ thực hiện và đánh giá kết quả thực hiện để điều chỉnh, bổ sung.

+ Giúp HS rèn luyện các kĩ năng thiết yếu cần cho nghề nghiệp sau này

Kĩ năng thiết yếu là những kĩ năng cần thiết cho công việc, học tập và cuộc sống của mỗi người. Kĩ năng thiết yếu giúp mỗi người có khả năng học tập và thành công trong môi trường làm việc, nó là nền tảng giúp rèn luyện các kĩ năng khác cũng như tiến triển trong nghề nghiệp và thích nghi với thay đổi. Một người lao động sẽ làm nghề gì, trong doanh nghiệp nào, ở lĩnh vực nào, họ đều cần có một số kĩ năng thiết yếu. Do đó, dù HS quyết định theo học ngành gì và sẽ làm nghề gì, các em cần phải có những kĩ năng thiết yếu sau:

Nhóm 1 (Nhóm kĩ năng căn bản): Kĩ năng giao tiếp (tương tác xã hội); Kĩ năng quản lí thông tin; Kĩ năng sử dụng số liệu; Kĩ năng giải quyết vấn đề; Kĩ năng lập kế hoạch.

Nhóm 2 (Nhóm kĩ năng làm việc theo nhóm, hợp tác): Kĩ năng làm việc với người khác trong một nhóm; Kĩ năng tham gia dự án và công việc.

Nhóm 3 (Nhóm kĩ năng quản lí bản thân/phát triển bản thân): Kĩ năng biểu hiện thái độ và hành vi lạc quan; Kĩ năng thể hiện trách nhiệm của bản thân; Kĩ năng xử lý linh hoạt trong công việc; Kĩ năng học hỏi liên tục; Kĩ năng làm việc an toàn; Kĩ năng quản lý cảm xúc.

+ Giúp HS rèn luyện các phẩm chất cần có của người lao động trong xã hội hiện đại: Một số phẩm chất cơ bản của người lao động trong xã hội phát triển toàn cầu hóa, cạnh tranh lành mạnh, hợp tác, sự phát triển của CMCN 4.0 bao gồm: Tính tự giác; Tính đoàn kết, hợp tác; Tư duy sáng tạo; Tính kiên nhẫn; Tính tổ chức, kỷ luật; Tính trách nhiệm.

2.2. Phương pháp TVHN

+ Tổ chức cổng thông tin hướng nghiệp ở nhà trường – xây dựng App TVHN cho HS: Giới thiệu và giúp HS sử dụng cổng tin hướng nghiệp ở nhà trường, App TVHN để tìm hiểu năng lực nghề nghiệp của bản thân qua các bảng trắc nghiệm; tìm hiểu thông tin tuyển sinh ở các trường, thông tin tuyển dụng ở các doanh nghiệp, thông tin thị trường lao động.

+ Xây dựng mạng lưới thông tin cơ sở về GDHN: Nhà trường kết nối với các đơn vị cung cấp thông tin về nhu cầu lao động và tuyển dụng lao động, với Sở Lao động, Thương binh và Xã hội (LĐTBXH), các đơn vị liên quan (Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nội vụ), doanh nghiệp trên địa bàn để thường xuyên cung cấp, cập nhật thông tin về nhu cầu lao động và tuyển dụng lao động. Mạng lưới thông tin hướng nghiệp có thể bao gồm:

+ Sở LĐTBXH: Cung cấp nhu cầu tuyển dụng việc làm của thị trường lao động.

+ Sở Kế hoạch và Đầu tư: Cung cấp địa chỉ các doanh nghiệp, ngành nghề hiện có, xu hướng lao động, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trong tỉnh.

+ Hội cha mẹ HS: Tham gia tuyên truyền, chia sẻ kinh nghiệm,  hỗ trợ HS chọn nghề phù hợp với điều kiện gia đình, điều kiện kinh tế xã hội.

+ Doanh nghiệp: Cung cấp thông tin về nhu cầu tuyển dụng lao động và phát triển ngành nghề, hỗ trợ tham quan học tập, trải nghiệm nghề nghiệp cho HS; hỗ trợ tư vấn tuyển sinh, đào tạo.

+ Cựu HS có việc làm và nghề nghiệp ổn định: Tham gia các hoạt động chuyên đề, sinh hoạt tập thể để chia sẻ kinh nghiệm trong quá trình tuyển sinh, chọn ngành học, trường học, giới thiệu về nghề nghiệp mà họ đã trải qua.

+ Các trường đại học, cao đẳng, trung cấp nghề, trung tâm đào tạo nghề nghiệp, cơ sở GDNN: Cung cấp thông tin về nghề nghiệp, thông tin tuyển sinh, đào tạo.

+ Tổ chức tư vấn nhóm lớn, nhóm nhỏ, tư vấn cá nhân cho HS

- Tư vấn nhóm lớn có thể là quy mô HS toàn trường, toàn khối, hoặc nhóm 2 đến 3 lớp trong cùng một khối. Mục đích là trang bị hoặc củng cố kiến thức hướng nghiệp cho HS trong việc khám phá sở thích, cá tính, khả năng nghề nghiệp của bản thân; giúp HS hiểu về nghề hoặc nhóm nghề, giúp HS biết tìm hiểu thông tin thị trường tuyển dụng lao động, về ngành nghề được đào tạo ở các cơ sở đào tạo trung cấp, cao đẳng, đại học ... Có thể kết hợp với sinh hoạt chuyên đề, tư vấn tuyển sinh cho HS.

- Tư vấn nhóm nhỏ là tư vấn với quy mô nhóm HS từng lớp. Nội dung tư vấn tương tự như tư vấn nhóm lớn. Tuy nhiên, điều kiện không gian, cơ sở vật chất có quy mô nhỏ hơn.

- Tư vấn hướng nghiệp cá nhân là TVHN cho từng cá nhân HS, đòi hỏi các GV tư vấn có những kiến thức, kinh nghiệm về tâm lý và tư vấn; có những kĩ năng, quy trình cụ thể để giúp đỡ, hỗ trợ HS khám phá bản thân, lựa chọn nghề nghiệp và phát triển nghề nghiệp. Theo yêu cầu của lý thuyết hướng nghiệp, có sáu kĩ năng TVHN cá nhân, hai liệu pháp có thể sử dụng trong quá trình hỗ trợ HS và năm giai đoạn TVHN cá nhân.

Sáu kĩ năng tư vấn hướng nghiệp bao gồm: Hành vi quan tâm, Kĩ năng đặt câu hỏi, Kĩ năng phản hồi cảm xúc, Kĩ năng đối mặt, Kĩ năng tập trung, Kĩ năng phản hổi ý tưởng. Sáu kĩ năng cơ bản này thường được sử dụng trong TVHN. Mỗi kĩ năng đều có ý nghĩa, tác dụng nhất định giúp TVHN thành công. Trong sáu kĩ năng thì hành vi quan tâm và kĩ năng đặt câu hỏi là quan trọng nhất vì dựa trên cơ sở thực hiện hai kĩ năng này thì GV mới thiết lập được mối quan hệ tốt với HS là người được tư vấn.

Hai liệu pháp tư vấn cá nhân về hướng nghiệp: Liệu pháp kể chuyện (còn gọi là Tư vấn tường thuật), Liệu pháp tập trung vào giải pháp. Mục tiêu là tìm ra giải pháp cho vấn đề của người được tư vấn. GV tư vấn không quyết định thay người được tư vấn mà có vai trò hỗ trợ, giúp đỡ họ tìm ra giải pháp tốt nhất cho bản thân.

Năm giai đoạn tư vấn hướng nghiệp cá nhân: Giai đoạn khởi đầu, Giai đoạn tập hợp dữ liệu, Giai đoạn thiết lập mục tiêu chung, Giai đoạn hành động, Giai đoạn kết thúc. Để thực hiện tư vấn có hiệu quả, GV tư vấn cần hiểu rõ về lý thuyết hướng nghiệp và vận dụng linh hoạt các kĩ năng, liệu pháp TVHN, năm giai đoạn này trong đó kĩ năng thực hiện hành vi quan tâm và kĩ năng lắng nghe là kĩ năng quan trọng nhất.

2.3. Sử dụng tài liệu, công cụ hỗ trợ TVHN ở trường THPT, TT GDNN-GDTX

GV có thể tìm hiểu và sử dụng thêm các tài liệu giúp GV làm công tác TVHN ở các trường như: Lý thuyết về hướng nghiệp; Khung năng lực của GV hướng nghiệp; Khung năng lực hướng nghiệp của HS; Phương pháp hỗ trợ HS hiểu được sở thích, khả năng, cá tính, giá trị sống của bản thân qua sử dụng app tư vấn và câu hỏi tường thuật; Một số mẫu phiếu câu hỏi dùng trong TVHN; Một số tình huống trong TVHN; Các công cụ trắc nghiệm phổ biến (Holland, MITB, VAK) và cách thực hiện trắc nghiệm.

3. Kết luận

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 phát triển như vũ bão, công nghệ số, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo phát triển đã tác động mạnh đến sự thay đổi nghề nghiệp và việc làm của con người. Vì vậy, đổi mới giáo dục hướng nghiệp là một yêu cầu khách quan nhằm giúp HS thích ứng với nghề nghiệp trong điều kiện mới, môi trường làm việc thay đổi. Qua nghiên cứu tài liệu và CTGDPT 2018, chúng tôi đề xuất nội dung, phương pháp tư vấn HN cho HS nhằm hỗ trợ GV ở trường THPT, trung tâm GDNN-GDTX thực hiện công tác giáo dục HN đáp ứng yêu cầu của Chương trình đổi mới hiện nay. Việc hỗ trợ HS sử dụng app TVHN là một công cụ hữu ích giúp TVHN hiệu quả hơn; Sáu kĩ năng, hai liệu pháp và năm giai đoạn tư vấn hướng nghiệp cho HS là những vấn đề cơ bản giúp GV thực hiện tốt công tác tư vấn HN trong nhà trường; rất mong được sự quan tâm trao đổi cùng bạn đọc.

Tài liệu tham khảo

[1] Chương trình GDPT 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/TT-BGD ĐT.

[2] Thông tư số 07/2022/TT-BGDĐT ngày 23/5/2022 Quy định về công tác tư vấn nghề nghiệp, việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp trong các cơ sở giáo dục

[3] Vũ Đình Chuẩn, Lê Trần Tuấn, Trần Thị Thu, Nguyễn Thị Châu, Hồ Phụng Hoàng Phoenix, Đổi mới giáo dục HN trong trường học, Bộ GDĐT, tổ chức VVOB Việt Nam, tháng 12/2013.

[4] Bộ giáo dục và đào tạo, Cục nhà giáo và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục, Kĩ năng tư vấn cá nhân về khám phá, lựa chọn và phát triển nghề nghiệp cho HS trung học, NXB ĐHQG Hà Nội, tháng 3/2015.

[5] Nguyễn Ngọc Tài, Hồ Phụng Hoàng Phoenix, Tổ chức VVOB Việt Nam, Tổ chức tư vấn hướng nghiệp và tư vấn tuyển sinh nhóm lớn cho HS cấp trung học phổ thông, NXB ĐHQG Hà Nội, tháng 12/2013. 

[6] Kỷ yếu hội thảo Tư vấn GDHN ở trường THPT, TT GDNN-GDTX-thực trạng và giải pháp, Sở GDĐT, Hội khoa học Tâm lý – Giáo dục Quảng Trị, tháng 4 năm 2024.